3-2-2-1 دلالت اسم47
3-2-2-2 دلالت فعل47
3-2-4-1 ترادف47
3-2-4-2 تضاد48
3-2-4-5 شمول معنایی49
فصل چهارم : بررسی دلالی و معنایی سوره الواقعه و الرحمن50
4-1 سوره الواقعه51
4-2 محتوای سوره الواقعه51
4-2-1 دلالت صوت52
4-2-1-1 صامت52
4-2-1-1-1 اصوات مجهور53
4-2-1-1-1-1 شدت عقوبت گمراهان54
4-2-1-1-1-2 تفکر در نعمت های الهی55
4-2-1-1-2 اصوات مهموس56
4-2-1-1-2-1 سرانجام خوش بهشتیان56
4-2-1-1-3 آوای شدید (انفجاری)57

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

4-2-1-1-3-1 توصیف حادثه هولناک قیامت57
4-2-1-1-3-2 سوال از معاد همراه با انکار59
4-2-1-1-4 اصوات رخوت سایشی60
4-2-1-1-4-1 برشمردن نعمت های بهشتی60
4-2-1-1-4-2 جواب خداوند به منکران خدا و نعمت هایش61
4-2-1-1-5 اصوات متوسط (روان)62
4-2-1-1-5-1 سرنوشت مومنان63
4-2-1-2-1 مصوت کشیده وبلند64
4-2-1-2-1-1 توصیف عاقبت بهشتیان و بشارت به آرامشو انذار از عذاب64
4-2-1-2-1-2 توصیف عذاب جهنمیان65
4-2-1-2-2 مصوت کوتاه66
4-2-1-2-2-1 پاسخ به منکران خدا67
4-2-1-2-2-3 عظمت قسم به ستارگان و قرآن67
4-2-2 دلالت صرفی68
4-2-2-1 مفرد و جمع آوردن کلمات69
4-2-2-1-2 ارتقای مقام و منزلت69
4-2-2-1-3 مفرد آوردن کلمات جمع70
4-2-2-2 دلالت حرف (حرف جر علی «معنای فوق – استیلا و … »)71
4-2-2-3 دلالت اسم فاعل73
4-2-3 هماهنگی بین صوت و صرف76
4-2-4 دلالت نحوی77
4-2-4-1 تقدیم و تاخیر78
4-2-4-2 تقدیم مسند الیه با روش نفی78
4-2-4-3 حذف79
4-2-4-4 تکرار80
4-2-4-5 بلاغت تکرار در قرآن کریم81
4-2-5 دلالت واژگانی83
4-2-5-1 معنای اصلی و نسبی83
4-2-5-2 مترادف84
4-2-5-3 تضاد85
4-2-5-4 شمول معنایی87
4-3 سوره الرحمن88
4-3-1 دلالت صوتی90
4-3-1-1 صامت90
4-3-1-1-1 اصوات مجهور90
4-3-1-1-1-1 ناتوانی جن و انس برای عبور از مرزهای آسمانی و زمین91
4-2-1-1-1-2 انکار جهنم92
4-3-1-1-2 اصوات مهموس92
4-3-1-1-3 سرآغاز نعمت های الهی92

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-3-1-1-4 آوای شدید (انفجاری)95
4-3-1-1-4-1 تهدید کافران و تکذیب کنندگان95
4-3-1-1-4-2 اصوات رخوت سایشی96
4-3-1-1-4-3 رعایت عدل و قسط96
4-3-1-1-5 اصوات روان (متوسط)97
4-3-1-1-5-1 دریاها با ذخایر گران بهایشان97
4-3-1-2 مصوت کشیده و بلند98
4-3-1-2-1 یادآوری نعمت ها و دعوت غیر مستقیم به شکرگذاری99
4-3-1-3 مصوت کوتاه(عظمت و بزرگی خداوند)99
4-3-1-3 دلالت صرفی100
-3-2-1 جمع آوردن کلمات مفرد101
4-3-2-2 دلالت حرف102
4-3-3 دلالت نحوی103
4-3-3-1 تقدیم و تاخیر103
4-3-3-2 تهویل و انذار104
4-3-3-3 ذکر نعمت های بهشتی104
4-3-3-4 تکرار105
4-3-3-5 حذف106
4-3-3-6 دلالت فعل مضارع107
4-3-4 دلالت واژگانی107
4-3-4-1 معنای اصلی و نسبی107
4-3-4-3 کلمات متضاد-الفاظ مترادف109
4-3-4-4 شمول معنایی110
5-1 فصل پنجم نتیجه گیری111
پی نوشت114
منابع عربی116
منابع فارسی117
مقالات120
سایت121
چکیده انگلیسی122
چکیده
زبان نظام پیچیده ای از کلمات است که پشت هر یک از آنها معنای ویژه ای است لذا کلمات با کنار هم قرار گرفتن شان مفاهیم مختلفی را منتقل می کنند . معناشناسی نیز روشی است که به وسیله ی آن می توان معنای نهفته ی کلمات و جملات را دریافت . این روش شناخت معنا ، باید با نوع متن و مفهوم هماهنگ باشد . پس معناشناسی بهترین ابزار برای شناخت معنا است که در این پژوهش به کار گرفته شده است . البته گاهی معنای عبارات یا کلمات بایکدیگر اشتباه گرفته می شوند و مفهوم حقیقی از آنها در ذهن شکل نمی بندد . علم دلالت برای رفع این مشکل به کار می آید و به گونه ای پیام عبارت را تاکید می کند یعنی پررنگ تر می کند .این پژوهش به خصوص در فصل چهارم مفصلّا بیان خواهد کرد که چگونه دلالت صوت وصرف (تاکید معنایی)در فهم بهتر مفهوم آیات دو سوره الرحمن والواقعه کمک کرده است .
این پژوهش در پی آن است که با کند و کاو هایی که در این دو سوره انجام داده ، انواع دلالت (صوت ، صرف و نحو ، واژگان) را با بهره گیری از برخی از نظریات فرمالیسم ها و ساخت گراها بررسی کند و به تحلیل کارکرد هر یک از این دلالت ها در کشف معنا بپردازد .کلمات و واژگانی که در قرآن به کار رفته همچون آجرهای یک عمارت زیبا ، منظم و بی نقص در کنار یکدیگر قرار گرفته اند که مخارج حروفی هماهنگ و صوتی درخور ، زیبایی و انسجام آنرا دو چندان کرده است . به عبارتی مثل یک اثر موسیقیایی ، هم خوش آهنگ است و هم پر محتوا . لذا محتوا و آهنگ منسجم و هماهنگ می باشد . نیز این پژوهش در پی آن است که تأثیر و اهمیت دلالت ها اعم از صوت ، جایگاه صامت ها و مصوت ها و صرف و نحو ( ساخت کلمه و جمله و واژگان )که در برگیرنده ی معنای اصلی ، نسبی ، ترادف ، تضاد و شمول معنایی است ، را در بافت آیات مشخص کند . پس بافت و سیاق در بیان معنا بسیار موثر است .
کلید واژه : زبان ، دلالت صوت ، صرف و نحو ، سوره ی الرحمن و الواقعه .
مقدمه
معناشناسی ، دانش بررسی و مطالعه معانی در زبان انسان است . به طور کلی بررسی ارتباط میان واژه و معنا را معناشناسی می گویند . این علم معمولا بر روی دلالت کننده ها مانند لغات ، عبارات ، علایم و نشانه ها و اینکه از معانی شان چه استفاده ای می شود ، تمرکز دارد . از لحاظ زبانشناسی ، دانش معناشناسی به موضوعات پایه ای خود می پردازد ؛ نظیر چند معنایی (آرایه ای که به ابهامات معنایی می پردازد) ، ترادف (آرایه ای که پیرامون لغات هم معنی می باشد) و تضاد (معانی مخالف یک لغت) ، هم آوایی و … . در واقع معناشناسی یکی از بخش های دانش زبانشناسی است که در سال های اخیر مورد توجه قرار گرفته است . زیرا می توان زبان را به شکل پدیده ای که دارای دو حوزه است ، در نظر گرفت . حوزه لفظ و حوزه محتوا . در لفظ با شکل و ساختار عناصر زبانی سر و کار داریم و در محتوا با معنا و مفهوم . (باقری ،1380: 183)
شناخت معنا را در چهار سطح می توان فراگرفت :
سطح آوایی
صوت ، مظهر انفعالات درونی است و انفعال درونی آن است که به تنوع صوت یعنی مد و لین و غنّه و … منجر می شود . (رافعی ، 2005 :145) در قرآن کریم روشی به کار رفته است که هنگامی که قرآن خوانده می شود به بهترین وجه ممکن بر مخاطب اثر می گذارد و توجه مخاطب را به خوبی جلب می کند . تاجایی که شنونده- ی آن نمی تواند از گوش دادن به آن دست بکشد و تحت تأثیر احساسات و عواطف قرار می گیرد و در واقع قرآن کریم نوع خاصی از موسیقیای زبانی است که انسجام و هماهنگی کامل و توازن تام در آن قابل ملاحظه است . (همان : 148) یک نوع هماهنگی و توازن در موسیقی و ایقاع آیات قرآن وجود دارد . تکرار بعضی از صوت ها و کلمات در افزایش ایقاع و اثرگذاری سوره و آهنگین کردن آن موثر است و بین این اصوات و جو آیه و معنایی را که آیه درصدد بیان آن است ، رابطه ی تنگاتنگی وجود دارد . همچنین موسیقی در ترکیب برخی جمله ها چنان موثر واقع شده است که جایگزینی یک کلمه با کلمه ی دیگر باعث از بین رفتن موسیقی کلام می شود ، مثلا در آیه ی (انّه لقول رسول کریم) ، (قرآن ، تکویر ، آیه 19) تکرار حرف (ل) بر موسیقی آیه می افزاید و تکرار سه لام زیبایی را افزون میکند به گونه ای که اگر کلمه ی دیگری جایگزین یکی از کلمات کنیم ، بی تردید موسیقی کلام از بین خواهد رفت .(عبدالرحمن ،2006 : 7)
سطح صرفی و نحوی
سبک شناسی برای سطح صرفی و نحوی اهمیت بسیار قائل است : چرا که این سطح ما را قادر می سازد تا سبک یک متن از متن دیگری باز شناخته شود . (نک : فهمی حجازی ، 1379 :63) .
در این سطح به عناصری چون بررسی جمله ها ، بررسی پدیده های سبکی مانند مفرد و جمع بودن کلمات ، به کار بردن استفهام و امثال آن و نیز دلالت بلاغی واژگان پرداخته می شود .
سطح ادبی
در سطح ادبی به مسائل علم بیان از قبیل تشبیه ، استعاره ، مجاز ، و کنایه و مسائل بدیع المعنی از قبیل تضاد و تناسب توجه می شود . (شمیسا ،1372 :158) در این قسمت به پدیده های سبک شناسی که در سطح ادبی به چشم می خورد ، باتوجه به بلاغت عربی همچون عناصر تشبیه و استعاره و مجاز و غیره می پردازیم .
سطح فکری
در سطح فکری ، با عینیت و برونگرایی در توصیف صحنه ها و شخصیت ها ، مخاطب را در فضای حس و لمس توصیفی قرار می دهد تا با وضوح و شفافیت آن را در ذهن تداعی کنند . (شمیسا،1390:157) در این سطح به تصویر پردازی در قرآن می پردازیم چرا که اگر مردم با خط هایی (نوشته ها) بدون تصویر مواجـه شونــد که فقــط ذهن و عقــل آنــان را مخاطب قرار دهد ، این کلام نمی تواند آنچنان تأثیر گذار باشد . ولی از راه تصویر است که قرآن تمام وجود آدمی را تسخیر می کند و دعوت به ایمان را از اینکه یک جدال منطقی بر پایه ی یک سری مقدمات عقلی صرف باشد، خارج می سازد . (حسنعلیان ، 1389 : 154) .
علت اینکه این پژوهش به بررسی دلالی و معنایی دو سوره واقعه و الرحمن پرداخته این است که از رهگذر مکاتب زبانشناسی و معناشناسی و نظریات مختلف مطرح شده در حوزه معنا و فراگیری انواع دلالت ، مشخص کند که آیا دلالت ها (صوت و صرف و لغوی) در افاده معنا تاثیر دارند یا نه ؟ اگر جواب مثبت است این تاثیرگذاری تا چه اندازه ای است . دغدغه پژوهشگر این است که تاثیر شگرف و بی نظیر دلالت ها را در افاده و تاکید معنا اثبات کند و از خلال آن به گونه ای قرآن را یک اثر منحصر به فرد ادبی و حساب شده معرفی کند ، ضمن اینکه شکی نیست که کلام خدا یک اعجاز بی چون و چرا می باشد . پژوهشگر از خلال مثال های مختلف و متفاوت سعی کرده این مطلب را در ذهن مخاطب عینی و نهادینه سازد . اهمیت این پژوهش به اندازه ای است که زوایای اعجاز قرآن را تا حد زیادی می توان مشخص کرد و تاثیر دلالت های صوتی و صرفی و نحوی و واژگانی که محصول پژوهش های معاصر مکاتب غربی و اسلامی است ، در این کتاب آسمانی که چهارده قرن پیش بر قلب پیامبرش نازل شده را نشان داده است .
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- بیان مسأله :
مناسب ترین وسیله تفاهم و ارتباط انسان ها ، بهره گیری از نشانه های زبانی است که این نشانه ها معانی و مفاهیمی را از طریق صوت و آوا در قالب واژه و جمله آشکار می سازند . بهترین ابزار شناخت معانی و مفاهیم ، معناشناسی است که از شاخه های مهم زبان شناسی محسوب می شود و به دنبال کشف معنایی است که در متن نفهته است . در حقیقت چهارسطح : صوت ، صرف ، نحو و واژگان نقش به سزایی در کشف معنا ایفا می کنند .
این چهار عامل مجموعه عناصر زبان هستند که ساختار معنایی را تشکیل می دهند و با هم ارتباط تنگاتنگی دارند. (حجازی ، 1379: 36)
عناصر مذکور در قرآن هم جلوه گر شده است و بر معنای آیات تاثیر گذاشته است . بدیهی است که تک واژگان و کلمات به کار رفته در قرآن آهنگ و طنین ویژه ای دارد . از این حیث تاثیر خاص خود را بر شنوندگان می گذارد . در قرآن میان موسیقی حروف ، الفاظ، معانی آنها ، جملات و آیات ، به حسب موضوعات مختلف هماهنگی وجود دارد. از جلوه های اعجاز قرآن ، می توان به تناسب شگفتی که میان الفاظ و معانی از حیث آهنگ به چشم می خورد ، اشاره نمود. هماهنگی لفظ و معنا در قرآن ، وقتی مشخص می شود که در مناسبت های مقتضی و به تبع معنا ، گاه الفاظی به کار گرفته می شود که حامل بشارت و مطلب مسرت بخش است . در نتیجه ، آهنگی ملایم دارد و در قالبی نرم و لطیف ارائه می شود . اما چنانچه مضمون آیه حاکی از وعده عذاب یا -مطلب ناگوار باشد ، لحن آیه تند ، خشن و کوبنده است و دارای آهنگی گوش خراش و در قالبی سخت و ثقیل ، به کار می رود (کاشانی ،1363 : 124).
یکی از نکات قابل توجه در بحث الفاظ قرآن ، این است که بعضی واژه ها ، هم از جنبه هیئت و صیغه کلمه و هم از حیث صوت و آهنگشان تداعی گر معنای خود می باشند . در این صورت ، الفاظ و اصوات با مشارکت هم ، بیانگر معنای واحدی هستند .
اساس نظم قرآن بر آن است که برای هر کدام از حرکات و حروف ، معنایی لحاظ گردد ، محال است که در آن ، حروف یا کلمه زائدی یافت شود ؛ درقرآن هر حرف و یا کلمه برای معنایی انتخاب شده است و نظم شگفت آور در میان حروف و کلمات آن یافت می شود . به طوری که اگر آن کلمه یا حرف برداشته شود ، سستی و نارسایی کلام محسوس می گردد و یا اگر بخواهند به جای آن ،کلمه دیگری بگذارند ، محال است چیزی جایگزین آن شود . تک تک حروف ، کلمات و جملات قرآن از جنبه زیبایی ، بی نظیر هستند و در القای معنا ، با شکوه هستند و این زیبایی و شکوه در رساندن معنای آیات کمک شایانی می کند ، لذا محقق در صدد بررسی دلالی و معنایی در دو سوره از سوره های قرآن برآمده است .
دلالت و معناشناسی
«دلالت» مصدر یا اسم مصدر از ماده «دلّ-یدلُّ» به معنای دگرگونی و تحول چیزی ، از آنجا که خبر از چیز دیگر می کند (اصفهانی، 1412، ذیل ماده: دلّ) یا حالتی است در شیئی که از علم به آن ، علم به شیء دیگری حاصل می شود . در این تعریف ، شیء اول را «مدلول» و شیء دوم را «دال» و رابطه بین مدلول و دال را «دلالت» می گویند . (اختیار، 1348: 123) در زبان عربی به معناشناسی علم الدلاله، علم المعنی گفته می شود. یعنی ارتباطی که بین واژه و معنا وجود دارد. (عمر، 1386: 19)
دلالت در اصطلاح منطقی ها عبارت است از حالتی که در آن از علم چیزی پی به چیز دیگر برده می شود . مثلا از خمیازه فردی می توان پی به خستگی آن فرد برد . اما در زبانشناسی ، دلالت صوتی مطرح است که به معنای پی بردن از یک صفت صوتی به یک پیام خاص است . مثلا مشاهده اصوات جهر و پی بردن به پیام خشم و غضب خداوند نسبت به بندگان .
دالّ همان دلیل و علت پدیده است و مدلول همان پدیده و اتفاق . در مثال بالا مدلول خستگی است و دال خمیازه است . خمیازه دال بر خستگی است .
معناشناسی و زبان شناسی
زبان شناسی علمی است که به مطالعه و بررسی روشمند زبان می پردازد. در واقع زبانشناسی می کوشد تا به پرسش های بنیادین همچون (زبان چیست ؟ زبان چگونه عمل می کند ؟ از چه ساخت هایی تشکیل شده است ؟ انسانها چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند ؟)پاسخ دهد .
معناشناسی (Semantics) یکی از بخش های دانش زبان شناسی است که در سال های اخیر مورد توجه خاص زبان شناسان قرار گرفته است . معناشناسی به جهت پیوند نزدیکی که با عالم خارج دارد ، یکی از بخش های مهم زبان شناسی را تشکیل می دهد. (باقری ، 1380 : 183)
معناشناسی را می توان مطالعه علمی معنادانست یعنی مطالعه ای که به توصیف پدیده ها در چهارچوب یک نظام بپردازد . نقش اساسی علم معناشناسی این است که صور مختلف انتقال و تغییر و تحول معانی را بررسی کند . (مدرسی ، 1386 : 344) تاکید معناشناسی بر زبان است به این خاطر که زبان ، برای انسان اهمیت دارد . (عمر، 1386 : 19)
دلالت انواع مختلفی دارد که در اینجا به آن اشاره می شود :
دلالت صوتی

در دلالت صوتی ، صفات حروف مطرح است . به این معنا که هر حرفی دارای بار معنایی خاصی است که ترکیب برخی از حروف یک صفت منجر به تاکید آن صفت و البته تاکید آن معنا می شود . هر کدام از اصوات زبان ، دارای صفاتی هستند که هنگام پیدایش و خارج شدن حرف از مخرج خود ، بروز می کند و حروف با آن شناخته می شود . (پورفرزیب ، 1377 : 50)
علم اصوات (صوت لغوی) به مخرج و صفت ( جهر و همس و شدت ، رخوت ، اصوات متوسط ) حروف و کلمات می پردازد . ( النحاس ، 1445 :87)
آواها براساس لرزش یا عدم لرزش تارهای صوتی به هنگام تلفظ آنها به دو دسته ی آواهای مجهور (واکدار) و مهموس (بی واک) تقسیم می شود . در فصل های بعدی مفصلا و با ذکر شواهد مثال مختلف به آنها پرداخته خواهد شد .
دلالت صرفی
«دلالت صرفی» در زبان عربی از درون ساخت آوایی تعیین می شود. این برخلاف دیگر زبان هایی است که معمولا به پیشوند و پسوند در رسیدن به دلالت های جدید تکیه می کنند و میان لفظ و مدلول از خلال ساخت صرفی ارتباط وجود دارد . (یاسوف، 1388 : 258)
ساخت صرفی متشکل از مجموعه تکواژهای زبان و قواعد ترکیب آنها برای ساخت واژه هاست و موضوع مطالعه ، ساخت واژه یا واژه شناسی می باشد . واژه که محصول نهایی ساخت صرفی است از ترکیب تکواژه های زبان و قواعد صرفی ساخته می شود . هر زبان از تعداد زیادی تکواژ قاموسی (معنادار) و تعداد تکواژ دستوری تشکیل می شود . (زندی ، 1381 : 13)
علم صرف عبارتند از: علمی که تغییر و تبدیل کلمات به شکل های مختلف جهت افاده معنای خاص را مورد بحث و بررسی قرار می دهد (شرتونی، 1385 ، ج 4: 180) و علمی است که به وسیله آن، احکام بنا در ساختار و صیغه های مختلف کلمه ، مشخص می شود که هر کدام از آنها ، اهمیت فراوانی در تعیین معنای کلمه دارند . (الحازمی ، 1424 : 712)
صرف، بخشی از دستور زبان است که ساخت واژه را مورد تحلیل قرار می دهد . در ساخت واژه دولایه «تصریفی» و «اشتقاقی» وجود دارد . بنابراین ، صرف به هر دوی این لایه توجه دارد . در صرف «اشتقاقی» به آن بخش از ساخت توجه می شود که به خود واژه ها فارغ از نقش نحوی آن ، تعلق دارد و در واقع ساختی است که از طریق آن خود کلمه بدست میآید . در صرف «تصریفی» به بخشی از واژه پرداخته می شود که مستقیما با نقش نحوی آن سر وکار دارد . (مدرسی، 1386 : 213) در این قسمت، کوشش می شود که مجموعه تغییرات ساخت واژه به سبب نقش آن در جمله ، مورد مطالعه قرار گیرد .
دلالت نحوی
نحو زبان را می توان به نوعی هسته آن زبان انگاشت ، زیرا این «نحو» است که معنا را به صورت مادی یعنی آواها و نشانه های نوشتاری پیوند می دهد . (فالک ، 1371 : 243) در حقیقت نحو دستگاهی از قواعد زبان است که آوا و معنا را به طریقی خاص ، به هم مربوط می کند . مجموعه قواعد و قوانین ترکیب واژه های نحو به اهل زبان این امکان را می دهد تا بتوانند تمام جمله های دستور زبان خود را تولید کنند . لذا نحو وظیفه خلاقیت جمله های نا محدود زبان را بر عهده دارد. (باقری ، 1380 : 144)
به طور کلی نحو اسلوبی را بررسی می کند که واژه ها بر اساس آن ، با هم ترکیب شده ، واحدهای بزرگتری که جمله باشد را می سازند . در هر زبان ، همنشینی واژه ها بر روی زنجیره گفتار برای ساختن واحدهای بزرگتر طبق قواعد خاصی صورت می گیرد . از دیدگاه طرفداران دستور زایا- گشتاری ، جملات هر زبان ، دارای سه بخش معنایی ، آوایی و نحوی می باشد که بخش نحوی ارتباط دهنده و بین دو بخش معنایی و آوایی است . نحو و معنا در ارتباط تنگانگی با یکدیگر هستند ، هرکجا ارتباط همنشینی در میان باشد ، ساختار نحوی وجود دارد . در واقع نحو دستیابی به معنا را میسر می سازد . (شعیری ، 1381 : 142)
دلالت واژگانی (لغوی)
دلالت واژگانی ، اصطلاحی است که به معنی حقیقی (اصلی) کلمه یا معنای مجازی با ذکر مترادف، متضاد و شمول معنایی می پردازد. (عکاشه ، 1432 : 157) معناشناسان بر پایه نگرش خاص خود تعریف های متفاوتی از معانی واژه ها ارائه داده اند . برخی معتقدند واژه ها معانی ثابت و مشخصی دارند و برخی نیز به متغیربودن معانی اعتقاد دارند . (پهلوان نژاد ، 1387 : 112)
1-2- پیشینه ی تحقیق
توضیح مختصر دربارهی پژوهشهای انجام شدهی قبلی در ارتباط با پایاننامه:
درمورد موضوع بررسی دلالی سوره ی واقعه و الرحمن پژوهشی صورت نگرفته ؛ امّا موضوعات مشا به آن به صورت کلی مطرح شده است .
دستور زایا- گشتاری : (یکی از رویکردهای بررسی نحو زبان است که توسط نوام چامسکی تبیین شده است . تدوین این دستور با نگارش کتاب ساخت‌های نحوی(۱۳۵۷) توسط چامسکی آغاز شد.)
پایان نا مه :
1- دلالت صوت درقرآن کریم : ماجد نجاریان، مقطع دکترا ، دانشگاه اصفهان ،1385-بیشتر به تاثیر آوا و صوت بر روی آیات قرآن پرداخته است و قائل به این موضوع است که آوا در قرآن چهره ای متمایز در هماهنگی هنری ، نمودی از تصویرپردازی معانی قرآن و نشانه اعجاز اسلوبی و بیانی والای آن به شمار می رود . از این روست که هر کلمه از قرآن و بلکه هر حرف و آوای آن در بهترین جای ممکن قرار گرفته است .
2- معناشناسی علم ، مرضیه قدمی ،1388- موضوع این پایان نامه با « معناشناسی علم در قرآن » به بررسی واژه علم با روش معناشناسانه می‌پردازد . این شیوه تحقیق در معناشناسی واژگان قرآن سابقه چندانی ندارد و کارهای ایزوتسو1 با عنوان مفاهیم اخلاقی در قرآن و خدا و انسان و جهان در قرآن به عنوان نخستین تحقیقات در این زمینه محسوب می‌شود. بعد از ایزوتسو نیز برخی شاگردان او مانند ماکینو شینیا2 تحقیقات او را هرچند به طور ناقص ادامه داده‌اند . روش معناشناسی که در این پایان‌نامه به کار برده شده است ، بسیار متفاوت از تحقیقاتی است که تا پیش از این انجام شده است . این معناشناسی بیش تر بر مباحث سنتی با پاره ای از ابتکارات مبتنی است .
3- معناشناسی شیطان ، ابراهیم قاهری ،1386- با ذکر و توصیف مکاتب و نظریات مختلف زبانشناسی و معناشناسی به بحث اشتقاقی (نحوی) واژه ی شیطان پرداخته است و تاحدودی به موضوع واژگانی آن نیز پرداخته است . البته سیر تاریخی و انتقالی واژه در تمدن های مختلف را مورد بررسی قرار داده است ).
4- معنا شناسی قرب ، زهرا لطفی ، 1388 – واژه قرب در این تحقیق واژه ای اصلی و کانونی است؛ اما به آن بسنده نشده و حوزه معنایی آن هم که شامل مترادف ها ، متضادها و مجاورها ی آن است ، بررسی شده است . قرب در این تحقیق هم معناشناسی تاریخی شده و هم توصیفی .
5- بررسی دلالی و معنایی در سوره ابراهیم (ع) و یوسف (ع) ، لیلا قربانپور ، مهر 1391.و موارد بسیار دیگر از معناشناسی که همگی آنها از نوع معناشناسی تاریخی و توصیفی می باشد ودرآنها به مشتقات کلمات مطرح شده و معناهای مختلف آنها از زمان جاهلیت پرداخته اشده است .
مقاله:
محمدباقر سعیدی روشن ، متن وفرامتن ،1387
دراین مقاله نویسنده به این نکته اشاره دارد که بافت و سیاق و ساخت صرفی و نحوی و آوائی برای رسیدن به معنای اصلی کلمات تاثیر بسزائی دارد .
1-3- حدود پژوهش
ازآنجا که قرآن دارای 114 سوره ودارای مضامین وموضوعات مختلفی است برای پرهیز ازکلی گویی با کمک استاد محترم راهنما موضوع دلالت ومعناشنا سی سوره ی واقعه والرحمن را انتخاب شد .
1-4- سؤال‏های پژوهش
1-استفاده از معناشناسی و دلالت چه اندازه در فهم آیات دو سوره واقعه و الرحمن تأثیر دارد ؟
2- آیا هماهنگی بین صوت ( جهر و همس و رخوت و … ) وسیاق متن ،در قرآن لحاظ شده است ؟
3- هماهنگی بین صوت و سیاق آیات قرآن چه تاثیری بر مخاطب دارد ؟
1-5- فرضیه های پژوهش
میان کلمات وجملات قرآن پیوستگی معنائی برقرار است وهر واژه جایگاه خاص خود را دارد و معنای خود را در ارتباط با سایر واژگان بدست می آورد .درسوره ی واقعه و الرحمن ساخت صوتی ، صرفی ، نحوی و دلالی در تعیین معنا موثر است . معنای واژگان دراین سوره براساس بافت وسیاق روشن می‌شود . برای رسیدن به معنا و مقصود آیات ، مباحث زبانشناسی و مکاتب مطرح در این علم و نظریات اثبات شده ، هم در زبانشناسی و هم در حوزه ی معناشناسی باید مورد
بررسی قرار بگیرد . بعلاوه مطالعه و بررسی دلالت و انواع آن و صفات حروف (جهر و همس و شدید و متوسط) و به کارگیری موردی آنها بر روی آیات قرآن خود کمک شایانی به کشف هماهنگی آیات و معنای آن با مفهوم صفات حروف می کند . یکی از جنبه های شگفت آور سوره های قرآن کریم ، اصوات و آواهای آن است که کاملا هماهنگ با متن و سیاق کلام می باشد . صامت هاو مصوت ها در این دو سوره مورد بررسی قرار گرفته اند که هر یک از این پدیده های صوتی و آوایی با موضوعات مختلف معنا و تعبیر و دلالت خاصی را در بر دارد و هر ذهنی را به خود مشغول می دارد . گاه تکرار مصوت ها معنای خشم و عذاب و عظمت و گاه معنای بخشش و عفو و رحمت و گاه ذلت و رنج و سختی می دهد . مثلا حرف سین که از اصوات همسی است و بار معنایی آرامش را به همراه دارد .
1-6- اهداف پژوهش
قرآن دارای والاترین متن ادبی است و از جانب خداوند برای القای پیامی نازل شده است . هدف پژوهش بررسی دلالی و معنائی واژگان و عبارتهای دو سوره ی واقعه و الرحمن است تا با کشف و استخراج معنای قرآن به پیام مورد نظر درآیات قرآن دست یابیم .
پیام هر آیه گاه می تواند مفهوم رحمت و بخشش داشته باشد و گاه می تواند مفهوم خشم و غضب و گاه ارشاد و انذار وگاه وعده جهنم . علم معناشناسی و دلالت کمک شایانی به شفافیت پیام آیات قرآن کرده است و هماهنگی و انسجام را بین مفهوم و متن ایجاد نموده است . از میان سوره های مختلف که هر کدام دارای جایگاه ویژه ای در معنا هستند ، دو سوره واقعه والرحمن به خاطر اهمیت والایی که در دلالت دارند مورد بررسی قرار می گیرند ، و به جهت اهمیت و تاثیری که دلالت های مختلف (صوتی، صرفی ، نحو و واژگانی) می توانند بر معنای آیات قرآن کریم داشته باشند ، این دو سوره مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرند . در دلالت صوتی ، نقش مصوت ها به عنوان کوچکترین واحد زبانی ، صامت ها و صفات حروف اعم از جهر، همس ، شدت ، رخوت و متوسط توجه شده است . نیز تلاش شده تا با طرح برخی از قواعد و ساختارهای کلمه (صرف) و ساختار جمله (نحو) جایگاه و اهمیت این دو ساختار، جهت افاده معنا و مقصود کلام الهی ، ارزیابی شود .
در پایان این پژوهش ، دلالت واژگانی ، معنای اصلی ، نسبی ،ترادف ، تضاد و شمول معانی مورد ارزیابی قرار گرفته است . همچنین به برخی از نظرات فرمالیست ها در قالب هنجار افزایی و هنجارگریزی و نظرات ساخت گرایی سوسور با تکیه بر محور همینشینی و جانشینی در این دو سوره اشاره می شود که این نظرات تاثیر زیادی در معنای به تصویر کشیده در بافت ایفا می کنند . پس نقش بافت و سیاق ، برای تعیین معنای کلمه انکارناپذیر است.
1-7- خلاصه ی مراحل روش پژوهش
این پژوهش با روش کتابخانه ای انجام پذیرفته است و اطلاعات لازم برای این پژوهش با فیش برداری از کتابهای زبانشناسی ومعناشناسی و تفاسیر مختلف صورت می گیرد . روش پژوهش توصیفی و تحلیلی است که باتحلیل آیات سوره ی الرحمن و واقعه ، انواع دلالت ها و کارکرد هریک از آنها در روند کشف معنا ارایه می شود .
فصل اول این پایان نامه به کلیات تحقیق (بیان مسأله و پیشینه تحقیق و …) می پردازد . فصل دوم به پیدایش زبان و زبانشناسی و تبیین مبانی زبان شناختی مکاتب مختلف غربی می پردازد و در آن توضیح داده می شود که از کدامیک از مکاتب در این پایان نامه استفاده می شود . فصل سوم وارد نظریات معناشناسی و دلالت و انواع آن و نظریات حوزه معنایی و بافت می شود و بیان می کند که از کدام یک از این نظریات در پژوهش استفاده می شود . فصل چهارم به صورت تفصیلی و با شواهد مثال به دلالت های به کار رفته در آیات دو سوره الرحمن و واقعه می پردازد که برخی از آنها صوتی و آوایی و برخی صرفی و نحوی و برخی دیگر واژگانی و لغوی می باشند .
در فصل پنجم نیز نتیجه گیری از بررسی دلالی و معنایی دو سوره الرحمن و واقعه صورت می گیرد .
فصل دوم
زبان و معنا
2-1- تعریف زبان :
هنگامی که زبان از قوه به فعل درآید ، دوگونه گفتار یا نوشتار تجلّی می کند . اگر این تجلّی به صورت گفتار باشد ، ماده ی اولیه ای که در آن به کار برده می شود صوت است که چیزی جز ارتعاش هوا نیست .
اگر این تجلی بصورت نوشتار باشد ، ماده ی اولیه ی آن نشانه های دیداری است . این اصوات یا نشانه ها به کار برده می شوند تا بتوان درباره ی موضوعات مختلف جهان خارج صحبت کرد . (صفوی ،239:1373). زبان به صورت گفتار که بوسیله ی اصوات دریافت می شود ، عبارت است از امواج فیزیکی که با محیط انسان و خود او ارتباط دارد . (بقایی ،38:1357) ابن جنّی در کتاب «الخصائص»می گوید : «زبان عبارت است از اصوات و آواهایی که هر قومی اهداف و اغراض خود را بوسیله ی آن بیان می کند».(ابن جنّی ،1406ق : ج133) او به طبیعت آوایی زبان وسپس کارکرد اجتماعی آن در بیان و انتقال اندیشه اشاره کرد . (حجازی ،15:1386 )در حقیقت زبان نظامی از رمزهای آواهایی است و ارزش هر رمزی به قراردادی است که در میان افرادی که با آن سر و کار دارند استوار است و ارزش رمز زبانی بر رابطه ی میان گوینده و نویسنده بعنوان تأثیرگذار و شنونده و یا خواننده بعنوان تأثیرپذیر مبتنی می باشد . زبان ابزار ارتباط و انتقال اندیشه بین گوینده و شنونده است و صدور این رمزهای آوایی زبان برای ادای معانی مشخصی است که گوینده به آن توجه دارد و شنونده آن را می فهمد . (همان:16) بنابراین زبان مجموعه ای از قراردادها است که انتقال مفاهیم را در یک عمل رمزگذاری و رمزگشایی به کمک مجموعه ای از نشانه ها و نمادها امکان پذیر می کند . رمزگذاری با سخن گفتن و نوشتن مربوط به بعد تولید زبان و رمزگشایی با گوش دادن و خواندن مربوط به بعد درک زبان می باشد . (وزیرنیا ، 36:1379)
2-2- پیدایش زبان
زبان در ساده ترین تعریف اصوات خاصی است که افکار و معانی ذهنی متکلم را به شنونده منتقل می کند . ابن جنی از علمای قدیم عرب در باب سخن از زبان و ماهیت آن می گوید . ( وأمّا حدّها فأصوات یعبّر بها کلّ قوم عن أغراضها ، هذا حدّها ) این تعریف جامع ومانع است . زبان وسیله و اصواتی است که با تعدد واختلاف آن از اغراض و افکار متکلم تعبیر می کند . (علی نیا ، 2)
نظریات مختلفی درباره پیدایش زبان وجود دارد که به برخی از آنها می پردازیم . برخی از دانشمندان زبان را نتیجه الهام می دانند که زبان از خدا به بشر الهام شده است و انسان توانسته با این الهام اسم ها و اشیا را یاد بگیرد . اما برخی دیگر بر این باورند که زبان حاصل اتفاق است و زبان از طریق وضع و قرارداد به وجود آمده است . و الفاظش یک دفعه پدیدار گشته . عده ای نیز اعتقاد به تقلید انسان از صداهای طبیعی دارند مثل صدای حیوانات و آبشار و … . برخی دیگر اعتقاد به غریزی بودن زبان دارند (همان : 55 ) .
2-3- زبانشناسی و نشانه شناسی :
زبانشناسی علمی نسبتا نوپا است که قدمتی یک صد ساله دارد . مطالعات تخصصی درباره زبان به چند قرن پیش از میلاد بر میگردد یعنی زمانی که پانینی3 قواعدی برای زبان سانسکریت تدوین کرد . در زبانشناسی به ابعاد مختلف زبان در قالب حوزه های صرف و نحو و آواشناسی و واج شناسی و نیز حوزه های بینا رشته ای پرداخته می شود . از آنجا که زبان یک پدیده پیچیده انسانی و اجتماعی است برای مطالعه جامع و دقیق آن به بهره گیری از علوم مرتبط دیگر الزامی به نظر می رسد . در واقع مطالعه فراگیر زبان رویکردی چند بعدی را می طلبد . (اجتماعی ، هنری ، ادبی ، فلسفی ، نشانه شناختی) از جمله شاخه های زبان شناسی می توان به زبان شناسی کاربردی و زبانشناسی زیستی و معناشناسی و نشانه شناسی اشاره کرد . (www. Wikipedia.org)
نشانه شناسی به معنی دانش نشانه هاست . در زبان فارسی این واژه از نشاختن به معنی نشاندن وتعیین کردن آمده است . نشاخیدن به معنای علامت می باشد و فعل امر از مصدر نشاندن نیز هست . (تمیم داری ، 1384: 46)
همه ی کوشش های دانشمندان قدیم در شناخت اصطلاحات ، تقسیم بندی علوم و ترتیب ابواب و فصول و بخش و فهرست و … می تواند بعنوان تدوین نظام نشانه شناختی در نظر آید . بسیاری از دانش ها قدیمی هستند و در بسیاری از موارد به صورت ناخودآگاه یا طبیعی مطرح شده اند اما بروز و ظهور و برجسته شدن آنها ، فصل های جدیدی را پیش روی ما می گشاید . دانش نشانه ها و شناخت آنها به منزله ی شناخت نقطه هایی نورانی است که در پرتو مخروطی شکل خود می -توانند بخش های مهمی از علوم و معارف و هنرها را در بر بگیرند . ما همه ی اقیانوس ها را نمی -توانیم نقطه به نقطه بنگریم اما با نصب نشانه ها و اندازه گیری تغییرات آنها ، می‌توانیم اطلاعات لازم را بدست آوریم . چارلز سندرس پیرس4 و فردینان دوسوسور5 ، اصطلاحات زبانشناسی را در اواخر قرن نوزدهم و در اوایل قرن بییستم به کار بردند . در روانشناسی اجتماعی ، زبانشناسی و ادبیات در تقسیم بندی نشانه ها و دلالت ها و تفسیر ها ، سوسور و پیرس گامهای نخستین را فرا پیش نهادند .
اثر ادبی از واژه ها تشکیل می شود و از همنشینی واژه ها و نظام آوایی و معنایی زبان شکل می گیرد . آهنگ درونی واژه ها و هماهنگی نظام آوایی آنها در ساختار زبانی ، نظامی موسیقیایی به وجود می آورد که در این ساختار ، فضا برای ( رستاخیز کلمات ) و بالندگی و رشد واژه ها و ساختار شعری گسترده تر می شود . ( علوی مقدم ،73:1377)
2-4- مکاتب زبانشناسی
زبانشناسی از اوایل قرن بیستم هویت خود را بعنوان یک رشته ی علمی در کنار دیگر رشته ها تثبیت کرده است ، اما به هیچ وجه نمی توان پژوهش ها درباره ی امر زبان و زبان شناختی را منحصر به سده ی اخیر دانست . در بستر فرهنگ های گوناکون ، چه در اروپا و چه در نزد مسلمانان و ایرانیان ، چه نزد هندیان و چه در چین و ژاپن ، همواره تلاش در جهت فهم و درک چیستی و چگونگی زبان و نیز پاسخ به سوالات زبان وجود داشته است .
در عصر فیلسوفان آتنی ، زبان موضوعی برای مباحثات آنان بوده است . آرای افلاطون و ارسطو ، سوفسطاییانی همچون پارمنیدس و یا رواقیون6 درباره ی زبان ، کماکان خالی از جذابیت نیستند ، حتی به تعبیری می توان پدید آمدن علم منطق توسط ارسطو را پاسخی به سوالات و مشکلات مطرح در حیطه ی امور زبان شناختی دانست . نزد مسلمانان بسیار بوده اند افرادی که به مسائل گوناکون زبان شناختی ، از جمله ریشه شناسی واژه ها ، مباحث صرفی و نحوی و کلامی پرداخته اند و جالب آنکه همه ی اینان ایرانی بوده اند . در هندوستان بررسی های زبانی ، بویژه در رابطه با آواشناسی و نحوه ی ثبت دقیق آواهای زبانی ، قدمتی چندهزار ساله دارد .(رستمی : 89)

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید